Groteska - definicja, funkcje, przykłady

Bywa, że coś jest... dziwne; tak dziwne, że śmieszy, tak dziwne, że wpędza w zakłopotanie, tak dziwne, że całkowicie odrzuca. Pytanie, czy ta dziwność jest zamierzona, czy nie. Może być tak, że coś wydaje się dziwne, bo jest Inne (celowo stosuję wielką literę): należy do innego czasu, innej kultury, innego zwyczaju. Może być też tak, że autor po prostu chciał, by coś było dziwne.

Groteska to kategoria estetyczna występująca w dziełach literackich, plastycznych, filmowych, która polega na łączeniu przeciwnych kategorii, np. piękna i brzydoty, komizmu i tragizmu. Operuje formami osobliwymi, wyolbrzymionymi, zdeformowanymi, absurdalnymi, parodią i niejednorodnością stylistyczną.

Składowe groteski pasują jak pięść do nosa; po ich zderzeniu poleje się krew... albo łzy przerywane śmiechem. Groteska ma rozśmieszać, ośmieszać, budować dystans a także ostrzegać. Groteska nigdy nie jest śmiechem beztroskim, to zawsze śmiech w towarzystwie nerwowego tiku, histerycznego chichotu. 

Groteska posługuje się:

• połączeniem komizmu i tragizmu (w Ferdydurke prawda o rzeczywistości śmieszy, ale jednocześnie przeraża i demotywuje; okazuje się bowiem, że człowiek mimo świadomości uwikłania w formę nie może od niej uciec, w Szewcach absurdalność dramatu śmieszy, ale prawda o rewolucjach i społeczeństwie pozbawionym głębszych potrzeb i tęsknot przeraża, w Tangu triumf Edka w obliczu bezsilności inteligentów przeraża, a jednocześnie nie zaskakuje; utwór stanowi przestrogę przed trywialnością kultury XX wieku, ale nadal pozostaje aktualny)
• absurdalnością (trzydziestolatek w szóstej klasie gimnazjum w Ferdydurke, skamlący prokurator Scurvy w Szewcach, buntujący się rodzice, konserwatywne potomstwo w Tangu)
• dekonstrukcją świata przedstawionego
• niejednorodnością stylistyczną (w Szewcach wywody filozoficzne połączone z językiem potocznym)
• wulgarnością i rozwiązłością (w Szewcach relacja prokuratora Scurvy'ego i księżnej Iriny Wsiewołodnej Zbereźnickiej-Podberezki)
• parodią (nawiązanie do Kordiana i Konrada w Tangu)